ნონა კუპრეიშვილი
ვაჟას "სულეთი", როგორც ცირკულარული დროის ტოპოსიცნობილია, რომ კლასიკოსი მეტაფორაა, რომელიც სხვადასხვა საუკუნეში
სხვადასხვანაირად ვლინდება. ვაჟას პოეტურ მემკვიდრეობასთან
მიმართებით ჩვენ ლამის იყო დავარღვიეთ ეს კანონზომიერება.
მიზეზებზე მე-20 საუკუნის ოციანი წლების თბილისში სტუმრად
მყოფმა და მაშინდელი ჩვენი კულტურული ორიენტაციისადმი
არც თუ ისე კეთილგანწყობილმა ოსიპ მანდელშტამმა ასე მიგვანიშნა:
`(ვაჟა) სიტყვის ნამდვილი ქარიშხალია, რომელმაც ხეები ფესვებიანად
ამოთხარა და ისე გადაუარა მთელ საქართველოს.. სწორედ
სტიქიასავით გადაიტანა იგი ახალგაზრდა ქართულმა პოეზიამ და
ახლა არც იცის, რა უყოს მის დანატოვარს~ (მანდელშტამი 1922: 59).
ამ სიტყვების ავტორს მხედველობიდან თითქოს მცირე დეტალი გამორჩა
_ ვაჟას ფენომენი მის გულისყურამდე სწორედ ახალგაზრდა
ქართული პოეზიის წარმომადგენლებმა მიიტანეს, რომელთა შორის
უპირველესი, ცხადია, გრ. რობაქიძე იყო. 1908 წელს `ნიშადურის~ რედაქციაში
ხანმოკლე შეხვედრისას რობაქიძე ვაჟას `ურმენშურ~
(ურმენშ _ გერმ. პირვანდელი) გამოხედვასა და ფილოსოფიის, კერ-
ძოდ, ჰეგელის `ლოგიკის~ პრობლემატური საკითხებისადმი, ინტერესს
აღმოაჩენს. ხუთი ათეული წლის შემდეგ სიმონ ჩიქოვანი, რომელიც
გრ. რობაქიძისაგან განსხვავებით, როგორც თვითონ აღნიშნავს,
`ქართულ მწერლობაში სრულიად სხვა კარიდან შემოვიდა~, ყურად-
ღებას კვლავ ვაჟას აზროვნების მასშტაბურობაზე გაამახვილებს და
მას, რუსთაველისა და ბარათაშვილის მსგავსად, `ფილოსოფიური
მიდრეკილების მწერალს~ უწოდებს (ჩიქოვანი 1963: 275).
ვაჟას სამყაროსადმი დამოკიდებულება, სამყაროს სტრუქტურის
მისეული ხედვა, მართლაც, სერიოზული კვლევის საგანია და იგი კულტურის
მრავალ ფენომენთა (ენის, ისტორიული წარსულის, ზნე-ჩვე117
ულებების, მითოლოგიური წარმოდგენებისა თუ თქმულებების)
ღრმად ორიგინალურ გადააზრებას ეფუძნება. განსაკუთრებულად
ღირებული კი ისაა, რომ `ვაჟას პოეტური კოსმოგონიიის რთული და
ლოგიკური სისტემა~ ევროპული დეკადანსის კონტექსტში იქმნებოდა
და გენიოსისათვის დამახასიათებელი შეღწევადობით ამკვიდრებდა
`ჭეშმარიტების, მშვენიერების, სოციალური ჰარმონიის, სიყვარულის,
სიკეთის, ბედნიერებისა და თავისუფლების~ რწმენას. სწორედ ამიტომ
`ფაუსტური პარადიგმების~ ავტორი, მიხეილ კვესელავა, ვაჟას ჰუმანისტური,
ფაუსტური იდეების რეინტეგრატორს უწოდებს (კვესელავა
1961: 96). ვაჟას მიერ სამყაროს შეცნობა ბუნებასთან კონტაქტით იწყება.
ბუნების უნიკალური წიგნის კითხვა იქცევა იმ უმნიშვნელოვანეს
პროცესად, რომლის დროსაც ბუნებისავე მთლიანობის შეცნობა, მისი
ღვთაებასთან შეთანადება და დიდი `თვალდამშეულობით~ მიღწეული
განჭვრეტის საფუძველზე სამყაროსთან დამოკიდებულების ვაჟასეული
კონცეფცია ყალიბდება: `ბუნება მბრძანებელია, იგივ მონაა თავისა~.
ეს გარემოს, იგივე `ყოვლადობის~, არა მხოლოდ ესთეტიკური,
არამედ მსოფლმხედველობრივი აღქმის შედეგად შეძენილი ცოდნაა,
რომელიც სამყაროს მთლიანობის იმ ღვთაებრივი სიბრძნიდან იღებს
სათავეს (`...დიდება ქვეყნის შემოქმედს, რა კარგად დაუწერია...~),
რომლის მიხედვით ყოველივე მარადიული განახლების, მარადიული
წრებრუნვის, იმავე კოსმიური მთლიანობის პრინციპითაა ამოქმედებული
(გოეთეს მსგავსადო, მიგვითითებს `ფაუსტური პარადიგმების~
ავტორი, `ყოველგვარი არსებობა მთლიანობის ფარგლებში მოქმედებს.
მთლიანობა კი სხვა არაფერია, თუ არა თვითონ ბუნება, როგორც
აბსოლუტურობა, რომლის გარეშე არავითარი არსებობა არ შეიძლება
იყოს~ _ კვესელავა 1961: 101). ამ პრინციპის ქვაკუთხედი ბოროტისა
და კეთილის, როგორც დაპირისპირებულ ძალთა დიალექტიკური
ერთიანობის, მათ შორის გამართული მარადიული ბრძოლის
აუცილებლობაა: `მტვირთველი არი საქმის თეთრის და შავისა, საცა
პირიმზეს ახარებს, იქვე მთხრელია ზვავისა~. გ. ქიქოძეც სწორედ ამ
ერთიანობაზე მიგვანიშნებს, როდესაც წერს: ...ეს ბრძოლა სიკეთესა
და ბოროტებას შორის კოსმოსური ხასიათისააო. კ. გამსახურდიას მი118
ერ თავის დროზე დეკლარირებული იმ დაკვირვების კვალდაკვალ,
რომლის მიხედვითაც `ვაჟა თავისი მსოფლიო გაგებით გოეთეს მსოფლმხედველობას
უახლოვდება~ (გამსახურდია, 1959: 173), გერმანისტ
ლ. თეთრუაშვილის მონოგრაფიაშიც (თეთრუაშვილი 1982: 6) ვპოულობთ,
იმავე გოეთესა და ვაჟას იდეურ-მსოფლმხედველობრივ დამ-
თხვევათა საფუძველზე, ბუნების ორსახოვნების მოჩვენებითი ხასიათის
დამადასტურებელ არგუმენტებს: ერთი მხრივაა, გოეთეს `თაურფენომენისა~
და `ერთია ყოველის~ (გერმ.Eინჰეიტ დეს Aლლეს; ჰენ კაი
პან) რწმენა; მეორე მხრივ, ვაჟას მიერ უწყვეტ, მუდმივმოქმედ კანონზომიერებებს,
მარადიულ წრებრუნვას დამორჩილებული ბუნების
ციკლური მონაცვლეობა, რომელიც, როგორც ს. დანელია იტყოდა,
`ვაიმარელი ბრძენის მსგავსად ჩარგლელ გენიოსშიც~ (დანელია 2008:
25).∗ `ბუნების კეთილ და ბოროტ საქმეებთან თანაბარი დამოკიდებულების
უნარს~ ავლენს. ეს უნარი კი `იმავე ბუნების მაორგანიზებელი
და განმსაზღვრელი ძალითაა განპირობებული. გოეთესთანაც ბუნებისა
და ღვთაების დამთხვევა მათი იდენტობის შემოქმედებითი ტრანსფორმაციით
მიიღწევა..., ანუ იკვეთება, რომ ღმერთი სამყაროს გარსია,
ჩარჩოა, რომლის `შინაარსობრივი ფაქტორი ბუნებაა~. ამ უკანასკნელის
პროპორციულობის, ბალანსირების დიად ნიჭს, ვაჟას აზრით,
ადამიანმა, შესაბამისად კი საზოგადოებამაც, უნდა მიბაძოს (თეთრუაშვილი
1982: 46). საგულისხმოა, რომ გ. ასათიანი ბარათაშვილის
`სულის ამბოხის~ იდეის ანალიზისას, მიუთითებდა, რომ თუ `მერანის~
ავტორი ხსნას ბედის სამძღვრის გადალახვაში, ე. ი. ტრასცენდენტურ
სამყაროში ხედავს, ვაჟა მისგან განსხვავებით, ჰარმონიის მიღწევის
შესაძლებლობად ბუნების ობიექტურ კანონზომიერებათა აქტიურ
შეცნობასა და მისი წესრიგისადმი ერთგულებას მიიჩნევს. იგივე დამოკიდებულება
მჟღავნდება ხელოვნებისადმი, რომლის უმაღლეს
∗ ს. დანელია იქვე შენიშნავს: `გოეთე ვაიმარში ცხოვრობდა და აღმოსავლეთის
ქვეყნებში ის მხოლოდ ოცნებით მოგზაურობდა, ვაჟამ კი თავისი სიცოცხლე აღმოსავლეთის
კარებთან გაატარა. გოეთე გერმანიის გენიოსია, ვაჟა საქართველოს გენიოსია.
ოღონდ ჩვენ უმნიშვნელო ხალხი ვართ ჯერ და ჩვენს გენიოსს მსოფლიო არ
იცნობს~.
ამოცანად აღიარებულია ზომიერების განცდა, ის, რომ მხატვარმა
`ბუნების კანონს არ უმტყუნოს~, `წრეს არ გადავიდეს~ (ასათიანი
1982: 118). თავის მხრივ, აქედან (ურთიერთმბრძანებლობის, ურთიერთმონობის
პრინციპიდან) იღებს სათავეს ბუნების მიბაძვით `ადამიანის
მიერ საკუთარი თავის დამდაბლებით მიღწეული სიმაღლე~, ვაჟასეული
ადამიანურობის კონცეპტი, რომელიც მის მსოფლმხედველობრივ
არჩევანს გამოხატავს და რომელიც საგანგებოდ გაანალიზა მ.
კვაჭანტირაძემ წერილში `ადამიანის კონცეპტი ვაჟა-ფშაველასა და
რედიარდ კიპლინგის პოეტურ შემოქმედებაში~ (კვაჭანტირაძე 2011)
ერთ-ერთმა საუკეთესო ვაჟალოგმა თამაზ ჩხენკელმა ვაჟას ფილოსოფიური
თვალთახედვის თანმიმდევრობა, სიღრმე და ორიგინალობა,
უპირველეს ყოვლისა, მის მიერ მითოლოგიური და ფშავ-ხევსურული
ფოლკლორული მასალის ათვისების ხარისხს დაუკავშირა.
ბუნებრივია, კეთილისა და ბოროტის ამბივალენტურობა, მათ შორის
ბრძოლის თავისთავად უნივერსალური კანონი სათანადოდ მთის ხალხის
წარმოდგენებშიც აისახა. ვაჟამ ამ წარმოდგენების ფილოსოფიური
და მხატვრულ-ესთეტიკური გააზრება მოახდინა, ანუ, თუ ისევ
თ. ჩხენკელს დავესესხებით, აღნიშნული მასალა ,,გამოიყენა” იმიტომ,
რომ მისი `დაძლევა~ შეძლო (ჩხენკელი 1989: 221) ანუ, როგორც ა.
გაწერელია აღნიშნავდა, `ფოლკლორული მასალა ინერტული მდგომარეობიდან
გამოიყვანაო~ (გაწერელია 1965: 172). ნაკლებად ცნობილ
პოემაში `კოპალა~ (და, ცხადია, სხვაგანაც) თ. ჩხენკელმა მითოლოგიური
წარმოდგენებით ნასაზრდოები სამგანზომილებიანი სამყაროს
სურათი დაინახა, ზესკნელის, ქვეყნისა და ქვესკნელის სახით, თანაც
ისე, რომ მათი სიმბოლურ-მეტაფორული შესატყვისებიც წარმოგვიდგინა;
`პოემაში განხმული სამი სკნელი _ ზეცა, ქვეყანა და ქვესკნელი
_ კაცობრიული ცხოვრების სამ ელემენტს _ ღმერთს, ადამიანსა და
დიაბოლურ ძალებს გულისხმობს~. ამგვარი სივრცობრივი დასაზ-
ღვრის თვით პრინციპში პროეცირდება ვაჟასეული სამყაროს ჰარმონიულობის,
ამასთან კი სოციალური ჰარმონიის სისტემა, რომლის მიხედვით,
ადამიანი-კაცობრიობა, ერთი მხრივ, ღმერთი-ღვთისშვილების,
იგივე ღვთაებრივი ძალების, ხოლო, მეორე მხრივ, ეშმაური ელე120
მენტების ანუ დევური ძალების მარადიული დაპირისპირებით ხასიათდება.
ადამიანმა, რომელიც ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი რგოლია
ამ უწყვეტ ჯაჭვში, დედამიწაზე `ღვთაებრივი ბაძვის~ განმახორციელებლის,
მისი ერთგვარი მოდერატორის როლი უნდა შეასრულოს,
რისთვისაც გაგება-განჭვრეტასთან ერთად დიადი მოთმინებითაც
(სწორედ ამგვარ მოთმინებას და არა მორჩილებას, მით უფრო გულგრილობას
ან განურჩევლობას სწავლობს ვაჟა მთებისგან) უნდა აღი-
ჭურვოს. საბოლოო და სანუკვარი მიზანი კი ხომ სწორედ კაცობრიობის
მტრების, დევების, სწრაფვის საწინააღმდეგოდ, ღვთისშვილთა
მოძმეობა, ფშაური `დიდების~ თანახმად კი, მათი `მოდე-მოძმეობა და
სტუმარ-მასპინძლობაა~ (ჩხენკელი 1969: 77). გავიხსენოთ, ჯოყოლა
და ზვიადაური ამ პრინციპით უკავშირდებიან ერთმანეთს და მათი
ერთიანობის ხელყოფა ავტორის მიერ დესტრუქციულობის საშიშ
გამოვლინებად, უზენაესი წესრიგის ხელყოფად აღიქმება.
სრულიად აშკარაა, რომ ვაჟას განსაკუთრებული `ვიზიონები და
ინფერნალური ხილვები~, რომელთა გამოც გ. ქიქოძე მის რეალისტობას
სერიოზული ეჭვის ქვეშ აყენებდა (`მას არ შეეძლო დაწვრილებით
რაიმე მოვლენის აღწერა, ან ყოველმხრივ რაიმე საგნის დახატვა, იმიტომ
რომ ცხოველი და თავშეუკავებელი ფანტაზია სტანჯავდა~ _
ქიქოძე 1928: 10), მკვლევართაგან ახალი მიგნებების, ახალი აზრობრივი
შრეეების გახსნას ითხოვდა და ითხოვს. ამ მხრივ ქართულ ლიტერატურისმცოდნეობაში
არაერთი მნიშვნელოვანი მოსაზრებაა გამოთქმული
(გრ. რობაქიძე, ტ. ტაბიძე, გ. ქიქოძე, მ. კვესელავა, ს. ჩიქოვანი,
ა. გაწერელია, რ. თვარაძე, გ. ასათიანი, გრ. კიკნაძე და სხვ), რომელთა
დიდი ნაწილი `შავეთ-სულეთის~ პოეტიკურ ახსნასაც ეძღვნება. სრულიად
ლოგიკურად ამ უჩვეულო და აბსოლუტურად ზედროული სივრცის
არსებობა ვაჟასეული ემპირიული და მეტაფიზიკური გამოცდილების
სინთეზირების შედეგადაა მიჩნეული. სწორედ `შავეთის~ აქცენტირებით
(ს. მაკალათია, როგორც ვიცით, ასე განმარტავს ამ ცნებას:
`ფშაველების წარმოდგენით საიქიო ქვეყნის შუაგულშია და მას
`შავეთს~ ეძახიან. შუაზე ხევი ჩამოუდის თურმე და შიგ ცეცხლმოდებული
კუპრის მდინარე მოდის. მდინარეზე ბეწვის ხიდია გადებული და
ხიდზე მართალი უვნებლად გადის, ცოდვილი კი ვარდება და კუპრში
იწვის. საიქიოში კაცის მადლი არ იკარგება და იქ ყველაფერი ზომითა
და წონით არის~ _ მაკალათია 1934: 157) წარმოდგენები ბუნების, მიწისა
და ცა-მყარის შესახებ ვაჟას მიერ იმდენადაა გაფართოებული და
რეორგანიზებული (ამასთან კი მატერიალიზებულიც, რასაც მანდელ-
შტამი `განსაცვიფრებელ საგნობრიობას~ უწოდებდა) , რომ მთელ რიგ
ლექს-სიმღერებსა და პოემებში გამოკვეთილი მხატვრული ამოცანის
გადაწყვეტის უნივერსალურ საშუალებად აღიქმება. თუმცა ამ შემთხვევაში
მხოლოდ საკითხის ამ მხარის აქცენტირება ბოლომდე ზუსტი
არ იქნებოდა, რადგან `სულეთი~ არა საგანგებო ვითარებისთვის შესაფერის
მარადიულ, ამქვეყნიური ვნებებისგან დაცლილ, `ჩვენგან~ სამუდამოდ
გამიჯნულ სულთა სადგურად, არამედ ფშაველი კაცის ეგზისტენციალური
არსის ერთ-ერთ უმთავრეს, მეტიც, ორგანულ კომპონენტად,
მისი `მყოფობის~ უცილობელ ელემენტადაა აღქმული. ამიტომაც
ასე გამოეთქმის ვაჟას თავისი გულწრფელი დაფიცება დედის
წინაშე: `...თუ გიღალატო, დედაო, / ნუ დავიმარხო მთაშია, / ნუ დასდვან
ვაჟის ფშავლისა / ხმალი სატირლის თავშია. / ნუ დამიტიროს
ქალ-რძალმა / საკაცეზედა კარშია; შ ა ვ ე თ შ ი გ ა მ გ ზ ა ვ რ ე -
ბ უ ლ ს ა ც ხ ე ნ ი წ ა მ ე ქ ც ე ს გ ზ ა შ ი ა ...~ რა თქმა უნდა, აქ
სახეზეა არა მარტო ხალხური წარმოდგენებით, არამედ ქრისტიანობის
გავლენით კავკასიელთა ცნობიერებაში დამკვიდრებულ შეხედულება-
თა გამოძახილი სამოთხისა და ჯოჯოხეთის შესახებ, რომელსაც აძლიერებს
სასწაულმოქმედი ცხოველების (ვთქვათ, ცხენის), სხვაგან კი
არწივის, უცხო ფრინველის (იგი ვაჟას განმარტებით არც არწივს
ჰგავს და არც ქორს, იხ. `მოფრინდა უცხო ფრინველი~) ან სამყაროს
ხის შთამბეჭდავი სახეები. ეს თავისთავად. თუმცა არანაკლებ მნიშვნელოვანია
თვით `სამზეოდან უჩინში და უჩინიდან სამზეოში~ ვაჟას
მაგიური ცნობიერებით განპირობებული გადაადგილების ფანტასტიკური
უნარი. ამ გადაადგილების საუკეთესო საშუალებად კი სიზმარ-
თან ერთად (`სიზმარი სასოწარკვეთილისა~, ალუდას სიზმარი) ხილვაზმანება
მოჩანს (`დაუსრულებელი კვნესა~, `ძვალები~, `ზმანება~). ის,
რომ ამ განზომილებაში დრო შეგნებულად აღრეულია (ა. გაწერელია,
თ. ჩხენკელი), გამოწვეულია არა მარტო დროთა კავშირის, წარსულის,
აწმყოსა და მომავლის ერთიანობის, მათი ურთიერთგანპირობებულობის
შეგრძნებით, არამედ იმ რეალობისადმი კრიტიკული დამოკიდებულებითაც,
რომელშიც ვაჟას უხდებოდა ცხოვრება: `...გულზე მჭირს
სამი იარა: / წარსულზე ფიქრი მაწუხებს, / აწმყოში არა ყრია — რა / და
მომავალის ფიქრებიც / არავინ გამიმზიანა!~ ან კიდევ: `არა თქვენ სადიაცენო,
რო ძროხებივით სძღებითა~ და სხვ.
აქედან გამომდინარე ვაჟას საიქიო _ შავეთი _ სულეთი არა მატერიაში
დანთქმის, მასში განზავების, გაქრობის (ეს მარადიული წრებრუნვის,
მარადიული განახლების პრინციპის დარღვევაც იქნებოდა),
არამედ მხოლოდ ფერისცვალებისა (შდრ. ქართ. `გარდაცვალება~) და,
რაც მთავარია, ჩადენილი ცოდვა-მადლის მიუკერძოებელი `აწონვის~
ადგილიცაა: `...ვაი, რომ საიქიოსაც /გინება დამიხვდებაო! / აქ ჩემი
უქმად ცხოვრება / იქ თვალწინ დამიდგებაო...~ სულის უკვდავების
იდეაზე დაყრდნობით ვაჟას მტკიცედ სჯერა, რომ ღვაწლმოსილი,
`პიროფლიანი~ გმირები (რომელთაც იგი ხშირად `ლამაზებსაც~ უწოდებს)
ბუნება-ღვთაების იდენტობის ნებელობით კი არ იკარგებიან,
არამედ სწორედ `შავეთში~ ტრანსფორმირებულნი `ინახებიან~:
`...მწამს, ფერფლნი კარგის გულისა, / ქარმ რო გაფანტოს ხმელადა, /
თვითოში მაინც ენთება, / ტიალ-სურვილი ცხელადა.. /კარგ გულს არა
ჰკლავს ბუნება, / თან დააქვს ძველის-ძველადა!..~ იქ არა მარტო მიდიან,
არამედ იქედან გარდაუვალი გამთლიანების მოლოდინში მუდმივად
გვაკვირდებიან, `საფლავებზე მავალთა ხმებს~ უსმენენ, ჩვენივე
`გარჯის~ ადეკვატური წყლულებით გვაფასებენ, გვეგებებიან, მფარველობას
გვიცხადებენ და ა. შ. იქნებ ამიტომაც ვაჟასთვის სამართლიანობის
(ისევ იმავე სოციალური ჰარმონიობასთან ერთად) აღდგენის
შესაძლებლობა არა მხოლოდ ყოველდღიურ ცხოვრებაში გამჟღავნებულ
შემართებას, `კაი ყმათა~ `ზნეობრივ თვალახელილობას~, არამედ
მიღმური სამყაროდან მკვდრების (იმავე `კაი ყმების~, ბრძოლით ნაწრთობი
გვირგვინოსანი მეფეების თუ ტანჯული თანამოკალმეების)
აღდგომას, `სულეთის“ შეშველებასაც უკავშირდება (`კიდევაც ვნახავ
გაზაფხულს~). სხვა გამოსავალი თითქოს არც ჩანს. ისტორიული კონ123
ტექსტიდან ამოვარდნილ ვაჟას თანამედროვე საქართველოში კულტურულ
პარადიგმათა ცვლილება, გ. ქიქოძის ზუსტი შენიშვნით კი,
`სოვდაგრის მიერ რაინდის დამარცხება~, თითქმის ფორმალურად
განხორციელდა, ოღონდ კი ისე, რომ `მოხერხდა~ ქართველთა პიროვნული
მთლიანობის საგრძნობლად შელახვა (ამ თვალსაზრისით საინტერესო
ჩანს ვაჟას ლირიკაში გამოკვეთილი ხმლისა და შამფურის
ანტინომია). მიუხედავად ამისა, მარადიული წრებრუნვის მოთაყვანე
ვაჟას, `კარგი გულის~ უკვდავების მოიმედეს, არ სურს ერის ვითომ
სიჭაბუკის, სიმწიფისა და ხანდაზმულობის შემდეგ მისი გაქრობის,
კვდომის (ივ. ჯაბადარი, ლ. ფრობენიუსი) მაშინაც და მოგვიანებითაც
გავრცელებული იდეების გაზიარება. ამის მიზეზი ვაჟას მიერ მხატვრულად
რეალიზებული და ნიცშეს `მარადიული დაბრუნების~ იდეით
პროვოცირებული `ისტორიზმის` გააზრების პრინციპია, რომლის თეორიულ
დასაბუთებას ვხედავთ უკვე გრ. რობაქიძის ესეში `ოსვალდ
შპენგლერ~. ისტორიის `სწორხაზოვანი~ განვითარების კონცეფციის
უარყოფა (სხვათა შორის, ისევე როგორც ნიცშეს სამყაროს დესაკრალიზაცისათვის
გამიზნული ინტერპრეტაციებისა, რომლის კრიტიკა
რობაქიძის გერმანულენოვან ფილოსოფიურ ესეში `პირველშიში და
მითოსია~ გადმოცემული),∗( იხ. ამის შესახებ კ. ბრეგაძე _ `ნიცშეს მარადიული დაბრუნების იდეის კრიტიკა გრიგოლ რობაქიძესთან~. _ ლიტ. ძიებანი, 2011), რომელიც შპენგლერმა მე-19 საუკუნის ისტორიულ
მეცნიერებათა სხვა ძირითადი პოსტულატების, ევროპოცენტრიზმისა
და პანლოგიზმის, პარალელურად განავითარა, გრ. რობაქიძემ
მყარი არგუმენტაცია დაუპირისპირა: `შპენგლერის ათვისებით
ისტორიაში არ არის ლოგოსი. ვლენა მოვლენის და მეტი არაფერი..
ეს შეხედულება თავისთავად მცდარია. თუ ლოგოსი არ არის,
მაშინ არ არის თვით ისტორიაც. ისტორია არ არის უბრალო ცვლა. იგი
ვითარებაა. ვითარებაში კი აუცილებელია საზრისი~ (რობაქიძე 1923:
2). სხვა სიტყვებით, დასავლეთის კულტურ-ფილოსოფიური აზროვნების
მიერ `ლოგოსს მოკლებულ~, `წმინდა წყლის სტრუქტურად~, `ცარიელ
კარკასად~ განხილული `ისტორიზმი~ რობაქიძისთვის `ონტო-
ლოგიურ რეალობად~ იქნა გამოცხადებული. ამ მოსაზრების საფუძვლად,
ცხადია, რობაქიძის მიერვე მიგნებული ვაჟასეული `საქართველოს
სულის სხეულებრივი განცდა~ იქცა (საგულისხმოა, რომ იქმნება
შთაბეჭდილება, თითქოს თავის კრიტიკულ დამოკიდებულებას ნიცშეს
მიმართ რობაქიძე სწორედ ვაჟას მსოფლმხედველობით კონცეფციაზე
დაყრდნობით ავითარებს). თ. ჩხენკელიც გვიდასტურებს: `ვაჟასთვის
ერი უკვდავი ფენომენია. იგი შეიძლება შეთხელდეს, შემცირდეს ან
დაკნინდეს, მაგრამ მის უღრმეს არსებაში ხელშეუხლებლად არის შენახული
თავდაპირველი დვრიტა ანუ მოდელი, განახლებისა და აღდგომის
დაუთრგუნველი პოტენცია~ (ჩხენკელი, 1989: 227). მართალია,
უკიდურესი სულიერი და მატერიალური შეჭირვების დროს ვაჟას
რეალისტური აღქმა განსაკუთრებით უძლიერდება და შავეთ-სულე-
თის ხატიც თითქოს ხუნდება: `გადავისროლე ჩონგური, / ცრემლით
მევსება თვალები, / ნეტავ რისათვის მახათრებს/ იმ მამა-პაპათ ძვალები?!
/ ან იმათ მოგონებაზე / რად ვხდები შასაწყალები?!~, მაგრამ
ეს წუთიერი ადამიანური სისუსტეა. შთაგონება მას მალევე უბრუნდება,
ე. ი. კვლავ გრძელდება დროითა და სივრცით დაუსაზღვრავი
მოგზაურობა აწმყოს გავლით წარსულიდან მომავლისაკენ და პირუკუ.
სწორედ ესაა ვაჟას მიერ `შავეთის~ ის `ცოცხლად მზერა~, რომელიც
არა მარტო ქართული, არამედ მსოფლიო ლიტერატურის უნიკალური
მოვლენაა.
დამოწმებანი:
მანდელშტამი 1922: Mანდელშტამ O. Кое что о грузинскоь искустве. _
избрание в двух томах, т. 2, 1922.
კვესელავა 1961: კვესელავა მ. ფაუსტური პარადიგმები. ტ. 2. თბ.: 1961.
გამსახურდია 1959: გამსახურდია კ. ვაჟა-ფშაველა. _ რჩეული თხზულებანი.
ტ. 2. თბ.: 1959.
ჩიქოვანი 1963: ჩიქოვანი ს. რჩეული წერილები. ვაჟა ფშაველას ცხოვრების
ელფერი და მისი პოეტური შემოქმედება. თბ.: 1963.
დანელია 2008: დანელია ს. ვაჟა ფშაველა და ქართველი ერი. თბ.: 2008.
რობაქიძე 1923: რობაქიძე გრ. ოსვალდ შპენგლერი. გაზ. `ქართული
სიტყვა~, № 1, 1923.
ჩხენკელი 1989: ჩხენკელი თ. მშვენიერი მძლევარი. თბ. 1989.
ქიქოძე 1927: ქიქოძე გ. ვაჟა ფშაველა. _ ვაჟას რჩეულ თხზულებათა
ორტომეული. ტ. I. თბ.: 1927.
კვაჭანტირაძე 2011: კვაჭანტირაძე მ. ადამიანის კონცეპტი ვაჟა-ფშაველასა
და რედიარ კიპლინგის პოეტურ შემოქმედებაში. _ `კლასიკური
რეალიზმის ეპოქა: მე-19 საუკუნის კულტურული და ლიტერატურული
ტენდენციები” (აკაკი წერეთლის დაბადებიდან 170-ე წლისთავისადმი
მიძღვნილი IV სამეცნიერო სიმპოზიუმის მასალები). თბ.: ლიტერატურის
ინსტიტუტის გამომცემლობა, 2011.
მაკალათია 1934: მაკალათია ს. `ფშავი~. 1934.
ასათიანი 1982: ასათიანი გ. სათავეებთან. თბ.: 1982.
გაწერელია 1965: გაწერელია ა. ვაჟა ფშაველა. _ რჩეული ნაწერები. თბ.:
1965.
თეთრუაშვილი 1982: თეთრუაშვილი ლ. ვაჟა ფშაველას და გოეთეს
იდეურ-მსოფლმხედველობითი ურთიერთობისათვის. თბ.: 1982.ბმული -
http://literaturatmcodneoba.tsu.ge/vajhas%20saiubileo%20kreb.pdf